spermacel en eicel

Om zwanger te worden, heb je twee soorten cellen nodig: de vrouwelijke eicel en de mannelijke zaadcel. Sperma is de leverancier van mannelijke zaadcellen, maar wat weten we eigenlijk over sperma?

Wat is sperma?

Sperma, ook wel semen genoemd, bestaat uit zaadcellen en een vloeistof, het zaadvocht. De zaadcellen worden aangemaakt in de bal (testis). Als de basis van de cellen af is, verhuizen ze naar de bijbal (epididymis), waar ze in 1 à 2 weken verder uitrijpen en afwachten tot ze op pad gestuurd worden bij een zaadlozing.

Het zaadvocht wordt gemaakt door de prostaat en door de zaadblaasjes (twee klieren nabij de prostaat). Dit vocht helpt de spermacelletjes met hun weg naar buiten en vormt een beschermende buffer in de zure omgeving van de vagina.

De mannelijke zaadcel

Wist je dat zaadcellen in 1677 ontdekt zijn door een Nederlander? De microbioloog Antoni van Leeuwenhoek zag de celletjes krioelen toen hij zijn eigen sperma onder de microscoop legde. Maar hoe ziet zo’n spermacel er nu eigenlijk uit?

Een mannelijke zaadcel lijkt op een kikkervisje. Het bestaat uit een kop, een tussenstuk en een staart. De kop bevat alle erfelijke informatie, inclusief een X- of Y-chromosoom. Het middenstuk bestaat vooral uit mitochondriën, een soort energiecentrales van de cel, die energie leveren om te kunnen bewegen. De staart is vooral van belang voor de beweeglijkheid.

Schematische weergave spermacel
Schematische weergave van een spermacel

Samenstelling zaad

Sperma bestaat dus uit vocht en cellen, maar wat moeten deze kleine zwemmers kunnen en waar moet het sperma precies uit bestaan om zwemkampioenen te kunnen worden? Normaal gesproken komen er bij een zaadlozing gemiddeld 100 tot 200 miljoen zaadcellen vrij, in een ‘kwakje’ van 2 tot 6 milliliter. Maar met heel wat minder kan het ook nog goed gaan.

De WHO (Wereldgezondheidsorganisatie) heeft de volgende minimale waarden vastgesteld voor gezond zaad in één zaadlozing:

In het zaad moeten dus voldoende levende cellen met een normale vorm zijn, die kunnen bewegen op een efficiënte manier. Dit klinkt als een mild eisenpakket, maar de weg van bijbal naar eicel is een hele onderneming voor zo’n klein celletje.

De route van sperma bij een zaadlozing

Bij een zaadlozing worden de zaadcellen voortgestuwd vanuit de bijballen de zaadleiders in. De zaadleiders komen langs de zaadblaasjes en de prostaat. Daar wordt het zaadvocht toegevoegd aan de spermacellen. Het sperma is nu klaar en kan via de plasbuis naar buiten worden gestuwd. Het klepje van de urineleider naar de plasbuis wordt daarbij dichtgeduwd, zodat het sperma zonder bijmenging van urine naar buiten kan. En wel met een snelheid van 45 kilometer per uur!

Weg van sperma van bijbal tot zaadlozing
De route die sperma aflegt van bijbal tot zaadlozing

De tocht naar de eicel

Spermacellen zijn uitstekende zwemmers, ze kunnen zelfs tegen de stroom in zwemmen. Dit is maar goed ook, want de weg naar ‘Bestemming Eicel’ is een barre tocht vol gevaren, zoals het zure milieu van de vagina en aanvallen van witte bloedcellen en afweercellen.

Na de vliegensvlugge start vertraagt het sperma zijn snelheid tot zo’n 3 à 4 millimeter per minuut. Een groot deel van de reis gaat gelukkig vanzelf dankzij samentrekkingen van de baarmoeder. Deze zijn het meest krachtig wanneer de vrouw een orgasme heeft. Als alles goed verloopt, kunnen zaadcellen in ongeveer 5 minuten de eileider bereiken.

Op een paar plekken tijdens de grote reis wordt de zaadcel wel flink getest op zijn zwemprestaties en doorzettingsvermogen. De grootste drempels die zaadcellen moeten overwinnen zijn:

  • De passage door de baarmoedermond. Meestal is deze ‘poort’ afgesloten door een stevige slijmprop. Vlak voor de eisprong wordt dit slijm soepeler en minder zuur, waardoor zaadcellen er beter doorheen komen. Een krachtige staart is hier wel van belang om deze horde te kunnen nemen.
  • Overgang van baarmoeder naar eileiders. Deze nauwe doorgang is alleen op bepaalde momenten open. Maar een paar honderd zaadcellen slagen erin om door deze barrière heen te komen. Een ware ‘survival of the fittest’ dus.

Gelukkig helpt het vrouwenlichaam ook af en toe een beetje mee. In de meest vruchtbare periode helpt het baarmoederhalsslijm de zaadcellen vooruit. Het slijmvlies is dan namelijk zeer ‘spermavriendelijk’. In de eileiders helpen trilharen en ritmische samentrekkingen van de eileiders de zaadcellen in de richting van de eierstok, totdat zij hun reisdoel tegenkomen: de eicel. Daar belanden zij gelijk aan bij het laatste obstakel, namelijk het doorboren, en daarmee bevruchten, van de eicel.

De strijd om bevruchting

Eenmaal aangekomen bij de eicel, dit lukt slechts een beperkt aantal kampioenen, begint de strijd om bevruchting. De wand van de eicel is hard en het duurt wel even voordat een zaadcel zich daardoorheen heeft gewurmd. Onder invloed van het baarmoederhalsslijm heeft de kop van de zaadcel wel wat veranderingen ondergaan, waardoor het doorboren van deze wand mogelijk wordt.

Als één harde doorzetter zich uiteindelijk een weg naar binnen heeft gewerkt, smelten de kernen van beide cellen samen en wordt de eicel ondoordringbaar voor andere zaadcellen. Mission accomplished!

Don Ingber en Charles Reilly, de directeur en een microbioloog van het Wyss Institute aan de Harvard universiteit hebben deze struggle for life prachtig weergegeven in deze Star Wars parodie

Wyss Institute at Harvard University

Levensduur van sperma

In de vagina, baarmoeder en eileiders kunnen zaadcellen nog zo’n 3 dagen overleven. Zaadcellen blijven na de zaadlozing nog ongeveer 48 uur vruchtbaar. Heb je dus een dag voor je meest vruchtbare dagen gevreeën, dan kan je alsnog zwanger worden. Het sperma dat de bijbal niet verlaat, wordt na ongeveer een maand weer afgebroken.

Temperatuur van de ballen voor de aanmaak van sperma

Er is een reden waarom de ballen onder het lichaam hangen. Daar is de temperatuur namelijk zo’n 33 tot 34 graden, wat optimaal is voor de aanmaak van sperma. Wist je trouwens dat er een spier is in de balzak die de balzak een beetje naar binnen kan trekken? Hiermee wordt de temperatuur van de balzak gereguleerd. Bij een te hoge temperatuur ontspant de spier zich, waardoor de ballen lager komen te hangen en kunnen afkoelen. Koelen de ballen te veel af, dan spant hij zich aan en worden de ballen dichter tegen het warme lichaam aan getrokken. Slim, toch?

Wist je dat…

De zaadkwaliteit van mannen vanaf het 35e levensjaar aanzienlijk daalt? Net als bij vrouwen is de vruchtbaarheid bij mannen dus niet oneindig.

Spermakwaliteit verbeteren

Mannen opgelet! Als jullie zwanger proberen te worden, is het niet alleen belangrijk dat je vrouw een gezonde leefstijl heeft. Door zelf ook gezond te leven en op de volgende dingen te letten, kan je de kwaliteit van je sperma naar een hoger plan tillen.

  • Eet gezond en gevarieerd. Met een gezond en volwaardig voedingspatroon volgens de Schijf van Vijf zorg je ervoor dat je voldoende vitamine C, seleen, zink en vitamine E binnenkrijgt, allemaal stoffen die de spermakwaliteit bevorderen.
  • Rook en drink niet. Zowel roken, alcohol als drugs zorgt ervoor dat er minder zaadcellen aangemaakt worden. Wees dus loyaal aan je vrouw en laat deze genotsmiddelen ook even staan.
  • Los ondergoed. Door los ondergoed en niet te strakke broeken te dragen, zorg je voor een optimale temperatuur van het scrotum. De ballen krijgen dan voldoende frisse lucht.
  • Beperk stress. Stress is nergens goed voor, ook niet voor je zaadcellen. Probeer stress voor zover mogelijk te vermijden.
  • Beweging. Sporten is natuurlijk gezond. Vooral als je zittend werk hebt, kan weinig beweging de kwaliteit van je zwemmers verminderen. Sta af en toe op en loop een beetje rond, of loop een extra rondje hard ’s avonds.
  • Sauna. De temperatuur in een sauna is niet aangenaam voor je spermacellen. Ditzelfde geldt voor lang badderen in warm water en het gebruik van elektrische dekens.

Meer weten over het vergroten van de mannelijke vruchtbaarheid? Lees dan het artikel vruchtbaarheid man.